T+1'den anında takasa: Borsa İstanbul'un önündeki yol

Bu sayıda

Bu sayıda takas sürelerine dönüyoruz. Borsa İstanbul'un T+1 hazırlığını ABD ve Avrupa deneyimiyle yan yana koyuyor, Lab notunda anında takasa geçildiğinde netleştirmeden vazgeçmenin nakit maliyetini basit bir simülasyonla ölçüyoruz. Kavram köşesinde merkezi karşı taraf var.

T+1'den anında takasa: Borsa İstanbul'un önündeki yol

Borsa İstanbul 29 Ağustos 2025 tarihli duyurusunda, pay piyasasında takas süresini T+2'den T+1'e indirmek için yürütülen analiz, geliştirme ve test çalışmalarının 31 Aralık 2026 itibarıyla tamamlanması gerektiğini bildirdi. Uçtan uca test ortamları 5 Ocak 2026'da açıldı. Gerekçe, işlem maliyetlerini ve işlem sonrası riskleri azaltmak ve küresel uygulamayla uyum ^[1]. MKK'nın Mart 2026 duyurusuna göre temettü ve sermaye artırımı gibi hak kullanımlarında da ödeme günü T+2'den T+1'e çekilecek ^[2]. Açtığımız Borsa ve MKK duyurularında canlıya geçiş için ayrıca ilan edilmiş bir gün yer almıyor; 31 Aralık 2026'yı hazırlıkların tamamlanma hedefi olarak okumak daha doğru.

ABD ve Avrupa

ABD'de SEC kuralı 15 Şubat 2023'te kabul etti, uyum tarihi 28 Mayıs 2024 oldu ^[3]. SIFMA, ICI ve DTCC'nin Eylül 2024'te yayımladığı değerlendirmeye göre işlemlerin yaklaşık %95'i işlem günü saat 21.00'e (New York saati) kadar teyit edildi; Ocak 2024 sonunda bu oran %73'tü. Temmuz 2024'te merkezi netleştirme sistemindeki ortalama başarısız takas oranı %2,12 ile T+2 dönemine yakın kaldı. NSCC garanti fonunun ortalaması ise T+2 dönemindeki üç aylık ortalamaya göre 3 milyar $ (%23) azalarak 9,8 milyar $'a indi ^[4]. Kısalan süre karşı taraf riskine ayrılan kaynağı küçülttü, operasyonel yükü işlem gününün akşamına taşıdı.

AB, takas süresini 11 Ekim 2027'den itibaren T+1'e indiren 2025/2075 sayılı Tüzüğü Ekim 2025'te yayımladı ^[5]. İngiltere de aynı günü hedefliyor; Hazine Kasım 2025'te bunu öngören ikincil düzenleme taslağını kamuoyuyla paylaştı ^[6]. Böylece iki büyük Avrupa piyasası geçişi aynı gün yapmayı planlıyor.

T+0 ve atomik takas

T+0, takasın işlem günü içinde tamamlanması anlamına gelir ve gün sonunda netleştirilmiş tek bir mahsuplaşmayla da yapılabilir. DTCC, saklama kuruluşu DTC'nin zaten T+0 çalışabildiğini ve her gün bir milyonu aşkın aynı gün işlemi işlediğini belirtiyor. Atomik takasta ise her işlemin kıymet ve nakit bacağı birlikte, anında ve geri dönülmez biçimde kapanır. Bunun bedeli netleştirmeden vazgeçmektir: DTCC'ye göre netleştirme el değiştirmesi gereken ödeme tutarını ortalama %98 azaltıyor ve anlık takasta bu fayda kayboluyor ^[7]. NSCC verisine kalibre edilen bir model, en az yaklaşık bir saatlik takas pencerelerinde netleştirme faydasının büyük ölçüde korunduğunu, anlık takasta ise tümüyle ortadan kalktığını gösteriyor ^[8].

Takasbank ve Dijital TL

Pay piyasasında Takasbank açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraf; prosedürü çok taraflı netleştirmeyi ve teslim karşılığı ödeme ilkesini esas alıyor ^[9]. T+1 bu yapıyı korur, yalnızca döngüyü bir gün kısaltır. Atomik takas ise netleştirmeyi daraltır ve likidite ihtiyacını aracı kurumların gün içi fonlamasına kaydırır.

İlk sayıda değindiğimiz teslim karşılığı ödeme (DvP) burada devreye giriyor. TCMB'nin Kasım 2025 tarihli ikinci faz raporu, varlık tesliminin ancak fon transferi geri dönülmez biçimde gerçekleştiğinde yapıldığı bu yöntemi Taklit Varlık Sistemi üzerinde deniyor ve menkul kıymetlerin ileriki aşamalarda kapsama alınmasını öngörüyor ^[10]. 2026 Yıllık Programı da Dijital TL'nin jetonlaştırılmış menkul kıymet takasında kullanımı için kavram kanıtlama çalışması içeriyor ^[11]. Merkez bankası parasıyla aynı defterde atomik DvP teknik olarak mümkün hale geliyor; ancak netleştirmenin sağladığı likidite tasarrufunun gün içi kredi ya da kısa netleştirme pencereleriyle telafi edilmesi gerekiyor. Bize göre gerçekçi sıralama, önce planlandığı üzere T+1'in oturması, ardından seçili kıymetlerde sınırlı hacimli DvP pilotları.

Lab notu: Anında takasın nakit faturası

Gün sonu çok taraflı netleştirme (a) ile her işlemin anında brüt takası (b) arasındaki nakit farkını basit bir simülasyonla ölçtük. Rakamlar varsayımsaldır, BIST ya da Takasbank verisine kalibre edilmemiştir.

Yönsüz akışta, gelen ödemeler anında yeniden kullanılabiliyorsa, anında takas gün sonu net borçların yaklaşık iki katı nakit istiyor (günlerin %80'inde 1,5-2,6 kat). Her alımın önceden fonlanması gerekiyorsa oran 17-25 kata çıkıyor. Kurumların gün içinde belirgin biçimde net alıcı ya da net satıcı olduğu senaryoda netleştirme zaten daha az şey mahsup ediyor, fark da daralıyor. Gerçek dünyadan karşılaştırma için DTCC'nin %98'lik ortalaması var ^[7]; Takasbank için netleştirme verimliliğine dair kamuya açık veri bulamadık. Modelimizin %94-96'da kalması, büyük merkez kurumların etkisini dışlayan McLaughlin modelinin yaklaşık %92'de düzleşmesiyle tutarlı ^[8].

Yöntem notu: Her senaryo 200 işlem günü; 10 kurumda günde 2.000, 50 kurumda 20.000 işlem. Tutarlar lognormal (σ=1). Alıcı ve satıcı kurum ağırlıklarına göre rastgele seçildi; yoğunlaşmış senaryoda ağırlıklar Zipf (s=1). Yönlü akışta her kuruma günlük normal dağılımlı (σ=0,5) bir alım eğilimi atandı. (a) gün sonunda net borçlu kurumların borçları toplamı; (b) işlemler sırayla anında takas edildiğinde her kurumun gün içinde ulaştığı en yüksek kümülatif net borcun toplamı; tam ön fonlama ise brüt alımların toplamı. Yalnızca nakit bacağı modellendi; kıymet bacağı, teminat ve gün içi kredi yok. Oranlar 200 günün medyanı, yuvarlanmıştır.

Kavram köşesi: Merkezi karşı taraf (MKT)

Merkezi karşı taraf (central counterparty, CCP), borsada eşleşen bir işlemde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçen kuruluştur. Böylece her aracı kurum yüzlerce farklı karşı taraf yerine tek bir karşı tarafla muhatap olur. Bunun iki sonucu var. Kurumun gün içindeki bütün alım ve satımları her kıymet için tek bir net teslim ve tek bir net ödeme tutarına indirilebilir; çok taraflı netleştirme budur. Bir üye yükümlülüğünü yerine getiremezse karşı taraf riskini MKT üstlenir, bu yüzden üyelerden teminat ve garanti fonu katkısı toplar. Borsa İstanbul pay piyasasında bu rolü Takasbank üstleniyor; üyelerden başlangıç ve değişim teminatı ile garanti fonu katkı payı alıyor ^[9].