Dijital Türk Lirası yakından

Bu sayıda

Bu sayıda TCMB'nin dijital para projesine yakından bakıyoruz: proje nereden nereye geldi, programlanabilir ödeme pratikte neye karşılık geliyor ve bankalar bu tasarımda nerede duruyor. Lab notunda farklı kişi başı limitlerde bankalardan çıkabilecek azami mevduatı hesapladık. Kavram köşesinin konusu da elde tutma limiti.

Dijital Türk Lirası yakından

Projenin seyri

TCMB'nin dijital para çalışmaları 2020'de bir kavram ispatı (proof of concept) ile başladı. 2021'de ASELSAN, HAVELSAN ve TÜBİTAK ile imzalanan mutabakat zabıtlarıyla Dijital Türk Lirası İş Birliği Platformu kuruldu, ilk ödeme işlemleri 2022 sonunda pilot testlerde yapıldı. Belirli lokasyonlardaki pilotlarla birinci faz 2023'ün ilk yarısında tamamlandı ^[1], değerlendirme raporu da yıl sonunda yayımlandı ^[2].

24 Kasım 2025 tarihli İkinci Faz İlerleme Raporu, faz bittiğinde Dijital Para Sistemi'nin "asgari çalışır ürün" seviyesine gelmesini hedefliyor ^[2]. Eylül 2025'te açılan ekosistem çağrısına 16 banka ile 25 ödeme ve elektronik para kuruluşundan 85 proje geldi. 3 Ağustos 2026'da açıklanan sonuçlara göre 12 banka ile 6 ödeme ve elektronik para kuruluşunun 23 projesi, deney alanı (sandbox) testlerinin yapılacağı üçüncü aşamaya geçti [3, 4]. Bir proje birden fazla kategoriye girebildiği için dağılım toplamı aşıyor: programlanabilir ödemeler 17, jetonlaştırma (tokenizasyon) 15, mevcut sistemlerle birlikte çalışabilirlik 15, kullanıcı egemen kimlik 7, makineler arası ödemeler 1 proje ^[3]. Buradaki üçüncü aşama çağrının kendi takvimine ait. Projenin üçüncü fazı ise ancak tedavül kararı alınırsa, gerekli hukuki düzenlemelerle birlikte başlayacak ^[2].

Programlanabilir ödeme

TCMB "programlanabilir para" yerine "programlanabilir ödeme" kavramını tercih ediyor. Akıllı ödeme özellikleri ayrı bir programlanabilirlik katmanında sağlanıyor; koşullar doğrudan paraya yazılmak yerine ödeme talimatına bağlanıyor ^[1]. İkinci faz raporu bu bileşeni, kişilerin ve tüzel kişilerin önceden tanımlanmış koşullara bağlı anlık ya da periyodik ödeme yapabilmesi olarak tarif ediyor. Kurumlar şablonları belirliyor, bu şablonlardan ileri tarihli, periyodik veya koşullu ödeme paketleri üretiliyor. Rapordaki örnekte aynı şablonu kullanan bir yemekhane %10, bir kafe %20 indirim uyguluyor ^[2].

Perakende, toptan ve iki katlı yapı

Birinci faz raporu ayrımı kullanıcıya göre yapıyor. Toptan ödemelerde kullanıcılar kurumlar, perakende ödemelerde vatandaşlar; ilkinde tutarlar yüksek ve işlem adedi az, ikincisinde tersi. Birinci fazın çerçevesini perakende ödemeler oluşturdu ^[1]. Toptan tarafta en somut adım 2026 Yıllık Programı'nda yer alıyor: TCMB, dijital paranın jetonlaştırılmış menkul kıymetlerin takasında kullanımına yönelik kavram ispatı yapacak ^[4].

Dağıtımda iki katlı yapı benimsendi. İlk katta merkez bankası parayı ihraç ediyor, ikinci kattaki finansal aracı kurumlar dağıtıyor ^[1]. Kullanıcı hesabına herhangi bir aracı kurum üzerinden erişebilecek, böylece tek bir kuruma bağımlılık oluşmayacak ^[2].

Bankalar için açık konular

Faiz konusunda nihai karar verilmedi; ana senaryo faiz ödenmeyen bir model. Rapora göre faiz ödenirse etkiler bankacılık sistemindeki mevduat üzerinden, ödenmezse dijital paraya olan talep üzerinden tartışılıyor. Aynı rapor, tutma limitleri mevcut kullanıcı davranışlarıyla uyumlu belirlendiğinde tedavülün sistemik risk yaratmadığını gösteren analizlere atıf yapıyor, ama bir rakam vermiyor. Aracı kurumlara ilişkin koşullar da tedavül kararı çıkarsa üçüncü fazda netleşecek ^[2]. Birinci faz raporu, sistemin Türk lirasının dijital ve diğer biçimleri arasında sürekli dönüştürülebilirliğe olanak tanıması gerektiğini yazıyor ^[1]. Olağan günlerde bu kullanıcı için bir kolaylık. Stres dönemlerinde ise mevduattan çıkışın ne kadar büyük olabileceğini büyük ölçüde limitin düzeyi belirleyecek.

Avrupa'da tartışma daha somut. ECB, Ekim 2025'te 500 ile 3.000 euro arasındaki limitleri simüle etti. 3.000 euroluk limitte, ECB'nin kendisinin de çok düşük olasılıklı bulduğu emsalsiz bir banka hücumu senaryosunda çıkış 699 milyar euro, yani perakende vadesiz mevduatın %8,2'si. Olağan senaryoda bu tutar 100 milyar euronun biraz üzerinde kalıyor ^[5]. Avrosistem, yasa 2026'da çıkarsa 2029'da ilk ihraca hazır olmayı hedefliyor ^[6].

Lab notu: Mevduattan dijital TL'ye kayma

Kişi başı limitin bankalardan çekebileceği en yüksek tutarı iki tavanla hesapladık ve küçük olanı esas aldık. Nüfus tavanı, 86,1 milyonluk nüfustan 21,4 milyon çocuk düşüldüğünde kalan 64,7 milyon yetişkinin tamamının limit kadar mevduat taşıdığını varsayıyor ^[7]. Hesap tavanı dağılıma bakıyor: Ağustos 2026'da 223,9 milyon mevduat hesabının 183,5 milyonu 10 bin TL'nin altındaydı ^[8] ve limitin altındaki bir hesap bakiyesinden fazlasını taşıyamaz. Ölçüt olarak gerçek kişilerin 18 Eylül 2026'daki 10,2 trilyon TL'lik TL mevduatını aldık ^[9].

Üç limitte de bağlayıcı olan hesap tavanı, çünkü 10 bin TL'yi aşan hesap sayısı (40,4 milyon) bile yetişkin sayısının altında. Faizsiz bir araçta herkesin limiti doldurması beklenmez; bu rakamlar ancak bir stres anında yaklaşılabilecek tavanlar.

Yöntem notu: Nüfus tavanı yetişkin sayısı ile limitin çarpımı; hesap tavanı her hesapta bakiye ile limitten küçük olanın toplamı. Limitin altında kalan 0-10 bin ve 10-50 bin TL dilimlerinde Ağustos 2025'te aktarılan BDDK verisinden türetilen ortalama bakiyeler (yaklaşık 790 TL ve 25 bin TL) varsayıldı ^[10], çünkü Ağustos 2026 dilim tutarlarına ulaşamadık. 100 bin TL senaryosunda 50-250 bin TL dilimindeki her hesap için limit alındı. Hesap verisi tüzel kişileri, yurt dışı yerleşikleri ve döviz hesaplarını da kapsıyor, bir kişinin birden çok hesabını ayrı sayıyor; kişi bazında dağılım için kamuya açık veri bulunamadı. Bu yüzden iki tavan da gerçek azami çıkışı olduğundan yüksek gösterir. Hesap sayıları BDDK Aylık Bülteni'nden alındı. Sonuçlar yuvarlanmıştır.

Kavram köşesi: Elde tutma limiti

Elde tutma limiti (holding limit), bir kişinin aynı anda tutabileceği merkez bankası dijital parasına konan üst sınırdır. Amaç, dijital paranın ödeme aracı olarak kullanılmasına izin verirken mevduatın topluca bankalardan çekilmesinin önüne geçmek. BIS'in 2021 yıllık raporu, özellikle hesap tabanlı tasarımlarda hanehalkı ve işletmelerin tutabileceği tutara sınır konmasını bir seçenek olarak tartışıyor. Katı bir sınırın gelen ödemeleri engelleyebileceğine dikkat çekiyor ve limiti aşan tutarın bağlı banka hesabına aktarıldığı bir taşma (overflow) yaklaşımı öneriyor ^[11]. ECB 500-3.000 euro aralığını simüle etti, nihai rakam ise henüz belirlenmedi ^[5]. TCMB limitin kullanıcı davranışlarıyla uyumlu olması gerektiğini söylüyor, rakam vermiyor ^[2]. Limit düşük tutuldukça dijital para cüzdandaki nakde benzer; yükseldikçe mevduatla rekabet eden bir araca dönüşür.