Akıllı sözleşmeler ve hukuk: mülkiyet hangi kayda dayanır?

Bu sayıda

Bu sayıda tokenize bir payda mülkiyetin hangi kayda dayanacağını, Türkiye'deki çerçeveyi İsviçre'nin 2021 düzenlemesiyle yan yana koyarak ele alıyoruz. Lab notunda nakit kâr payının bugün izlediği yolu, akıllı sözleşmeyle kurulmuş varsayımsal bir dağıtımla adım adım karşılaştırdık. Kavram köşesinde dış veri kaynağı (oracle) var.

Akıllı sözleşmeler ve hukuk: mülkiyet hangi kayda dayanır?

Türkiye'de borsada işlem gören bir payın kime ait olduğunun cevabı 2005'ten beri tek bir yerde duruyor. Kaydileştirme 28 Kasım 2005'te başladı; o tarihten bu yana sermaye piyasası araçları Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde hak sahibi bazında, kaydi olarak saklanıyor ^[1]. Hesabı aracı kurum açıyor, ama mülkiyetin dayandığı kayıt MKK'daki kayıt.

7518 sayılı Kanun ve ikinci kayıt

2 Temmuz 2024'te Resmî Gazete'de yayımlanan 7518 sayılı Kanun, Sermaye Piyasası Kanunu'na (SPKn) kripto varlık tanımını ekledi: dağıtık defter teknolojisi veya benzer bir teknolojiyle elektronik olarak oluşturulup saklanabilen, dijital ağlar üzerinden dağıtılan ve değer ya da hak ifade edebilen gayri maddi varlıklar ^[2]. Aynı Kanun, kaydileştirmeyi düzenleyen SPKn m.13'e yeni hükümler ekledi. Buna göre Kurul, sermaye piyasası araçlarının kripto varlık olarak ihracına ve bunların MKK yerine, onları oluşturan ve saklayan kripto varlık hizmet sağlayıcının (KVHS) elektronik ortamında izlenmesine ilişkin esasları belirleyebiliyor. Bu durumda hakların izlenmesi, üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik ve devir o elektronik kayda göre belirleniyor. Kurul ayrıca bu kayıtlarla MKK sistemi arasında entegrasyon şartı koyabiliyor ^[2].

Kanun koyucu, menkul kıymetin hukuken bağlı olduğu kaydı MKK'dan bir KVHS defterine taşımanın yolunu 2024'te açtı; ne zaman ve hangi koşullarla kullanılacağını ikincil düzenlemeye bıraktı. 6 Eylül 2026'da yayımlanan 2027-2029 Orta Vadeli Program, "sermaye piyasası araçlarının kripto varlık olarak ihraç edilebilmesine ve kayden izlenmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenecektir" diyerek bu işi takvime aldı ^[3]. Entegrasyon şartının nasıl uygulanacağı belli değil. MKK Genel Müdürü Ekrem Arıkan da Eylül 2026'da, ayrıntı vermeden, kurumun KVHS'lerden gelen kayıtları tuttuğunu söyledi ^[4]. İki sistem arasında bir veri bağı şimdiden var; tokenize bir payın asıl hukuki kaydının hangisi olacağı ise SPK'nın çıkaracağı esaslara bağlı.

İsviçre 2021'de defteri esas aldı

İsviçre aynı soruyu dört yıl önce yanıtladı. Dağıtık defter (DLT) yasasının defter tabanlı menkul kıymetleri (ledger-based securities) mümkün kılan hükümleri 1 Şubat 2021'de, yasanın tamamı ise DLT işlem platformu lisansı ve iflasta kripto varlıkların ayrıştırılmasıyla birlikte 1 Ağustos 2021'de yürürlüğe girdi ^[5][6]. Bu menkul kıymetler bir DLT protokolüne kaydediliyor ve yalnızca o protokol içinde kullanılıp devredilebiliyor; devir için yazılı temlik ya da merkezi saklama kuruluşu gerekmiyor ^[7]. İsviçre mülkiyetin dayanağını açıkça defterin kendisine bağladı. Türkiye'deki çerçeve benzer bir sonuca izin veriyor; fark, MKK ile entegrasyon seçeneğinin kanunda baştan yer alması.

Kod ne zaman sözleşme sayılır

Zincir üstünde çalışan her program, adı akıllı sözleşme (smart contract) olsa da, hukuki anlamda sözleşme sayılmıyor. İngiltere ve Galler Hukuk Komisyonu 25 Kasım 2021 tarihli görüşünde "akıllı hukuki sözleşme"yi, edimlerin bir kısmının ya da tamamının bir bilgisayar programında tanımlandığı ve/veya program tarafından otomatik ifa edildiği, hukuken bağlayıcı bir sözleşme olarak tanımladı ^[8][9]. Komisyona göre mevcut hukuk bu sözleşmeleri yasa değişikliğine gerek olmadan destekleyebiliyor; yine de kurulma, yorum ve hukuki çareler alanında yeni sorular doğabilir ^[8]. Komisyon taraflara, kodun ifasına ilişkin riski paylaştıran hükümler yazmalarını ve doğal dildeki metinle kod arasındaki ilişkiyi açıkça kurmalarını önerdi ^[10].

Kodda bir hata ya da açık yüzünden dağıtım yanlış yapıldığında sorumluluğun ihraççıda mı, kodu yazan ya da denetleyende mi, defteri işleten KVHS'de mi kalacağına dair Türkiye'de bu alana özgü bir hüküm bulamadık. Hukukçular konuyu tartışıyor; SPK'nın usul ve esaslarının bunun ne kadarını yanıtlayacağı belli değil. İngiltere'deki öneri, riskin sözleşmede baştan paylaştırılması.

Lab notu: Kâr payı dağıtımı dokuz adımdan altıya

Bugün nakit kâr payı yönetim kurulunun önerisiyle başlıyor ve genel kurulda kesinleşiyor; ortaklıklar kârı genel kurul kararıyla dağıtıyor ^[11]. Astor Enerji'nin 2024 hesap dönemi bildirimi bir örnek: yönetim kurulu kararı 27 Mayıs, genel kurul 19 Haziran, hak kullanım tarihi 18 Ağustos, hak sahiplerinin belirlendiği kayıt tarihi 19 Ağustos, ödeme 20 Ağustos 2025; brüt tutara yüzde 15 stopaj uygulanıyor ^[12]. Karardan ödemeye 85 gün geçmiş; bunun büyük kısmı şirketin tercihi.

KAP duyurusu MKS'de kendiliğinden bir hak kullanım kaydı açıyor; MKK nakdi üyelerine, üyeler müşterilerine aktarıyor ^[13]. Takasbank'ın kâr payındaki rolünü anlatan resmi bir sayfa bulamadık; MKK kuralları, nakdin Takasbank'ta MKK adına açılan hesaptan geçtiğini bedelli sermaye artırımı için tarif ediyor ^[14].

İlk üç adım şirketler hukukundan geliyor ve kod onlara dokunmuyor. Kazanç operasyonel zincirde: altı adım üçe iniyor. İki ön koşul var. Stopajı doğru kesmek için sözleşmenin her cüzdanın arkasındaki yatırımcının vergi statüsünü bilmesi, ayrıca zincir üstünde TL cinsinden bir ödeme varlığı gerekiyor. TCMB'nin Dijital TL çağrısında üçüncü aşamaya geçen 23 projenin 17'si programlanabilir ödeme kategorisinde, ancak henüz deney alanı testlerinde ^[15].

Yöntem notu: Bugünkü adımlar MKK, KAP ve SPK sayfalarından derlendi; tokenize sütun varsayımsaldır. Ayrı bir kurum, kayıt ya da işlem gerektiren her iş bir adım sayıldı; başka bir sayım başka sonuç verir. Gün farkı Astor bildirimindeki tarihlerden takvim günü olarak Python ile hesaplandı.

Kavram köşesi: Oracle (dış veri kaynağı)

Akıllı sözleşme yalnızca kendi zincirindeki veriyi görebiliyor. Ağdaki bütün düğümlerin aynı sonuca ulaşması gerekiyor; dışarıdan çekilen ve düğümden düğüme farklılaşabilen bir veri bu belirlenimciliği bozar ^[16]. Dış veri kaynağı (oracle), zincir dışındaki bilgiyi, örneğin bir fiyatı, hava durumu kaydını ya da seçim sonucunu, zincire taşıyan uygulamanın adı. Zayıf nokta da burası: veri yanlışsa ya da manipüle edilmişse sözleşme kusursuz çalışıp yanlış sonuç üretir. Tek sağlayıcıya dayanan bir oracle tek hata noktası oluşturur; birden çok katılımcının veride uzlaştığı merkeziyetsiz tasarımlar bu riski azaltmayı hedefliyor ^[16]. Lab notundaki örnekte genel kurulun onayladığı tutar da sözleşmeye bu yoldan ya da yetkili bir imzayla girecek. Zincir dışındaki hukuki karar ile zincir içindeki kayıt bu noktada buluşuyor.